Atharvaveda (Saunaka) by Vishva Bandhu | अथर्ववेदः (शौनकीयः) : विश्वबन्धु 

अथर्ववेदभाष्य – एकोनविंशं काण्डम् (संरचित पाठ)
अथ
एकोनविंशं काण्डम्
मंगलाचरण

श्रीगणाधिपतये नमः ।

वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानाम् उपक्रमे ।
यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥

यस्य निश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥

काण्ड-विन्यास

एकोनविंशे काण्डे सप्त अनुवाकाः।
तत्र प्रथमेऽनुवाके दश सूक्तानि।

तत्र—

प्रथमं सूक्तम्

“से से स्रवन्तु” इति प्रथमं सूक्तम्।

यह सूक्त सर्वपुष्टिकर्मणि, संपाताभिमन्त्रित-

मिश्रधान्य-चरु-प्राशने

दधि-मधु-मिश्र-सक्तु-मन्थ-प्राशने

विनियुक्तम्।

सूत्र-संदर्भ

सूत्रितं हि—

“से से स्रवन्तु इति नाव्याभ्याम् उदकम् आहरतः सर्वतः उपासेचम्। तस्मिन् मिश्रधान्यं श्रुतम् अरणानि”
(कौसू १९.४.५)

मिश्रधान्यानि—

“ब्रीहियवगोधूमोपवाकलिलप्रियङ्गुश्यामाका इति मिश्रधान्यानि”
(कौसू ८.२०)

लक्ष्मीकरणे प्रयोगः

लक्ष्मीकरणेऽपि एतत् सूक्तम् विनियुक्तम्।

सूत्रितं हि—

“यस्य श्रियं कामयते ततो श्रीश्याज्यपय आहार्य क्षीरौदनम् अश्नाति”
(कौसू १९.७)

शान्तिकर्मणि विनियोगः

अमृतादि-महाशान्ति-साधारण-भूतायां शान्तौ, शान्त्युदकार्थं नदी-ह्रदादिभ्यः समाहृतं जलम् अनेन सूक्तेन अभिमन्त्रयेत।

शान्तिकल्पे उक्तम्—

“तन्त्रभूता महाशान्ति प्रवक्ष्यामो यथाविधि।
अन्यासां सर्वशान्तीनाम् अमृतो विश्वभेषजीम्॥
नदीभ्यो वा हृदेभ्यो वा जलं पुण्यं समाहरेत्।
सं रां स्रवन्तु तद् विद्वान् अभिमन्त्रयते ततः॥”
(शांक २०.१–२)

पूर्वकाण्ड-संबन्धः

प्रथमकाण्डे—

“से से स्रवन्तु सिन्धवः” (अ १.१५)

इति समास्नातं चतुर्भृशं सूक्तम्—

“इहेतु सर्वो यः पशुरस्मिन् तिष्ठतु या रथिः”

तथा—

“तभिर्मे सबैः संघावर्धनं से द्यावयामसि” (अ १.१५.२–३)

इत्यादि लिङ्गात् सर्वपुष्टिकर्मणि तथा लक्ष्मीकरणे च विनियुक्तम्।

सूक्त-पाठः (मन्त्र)
मन्त्रः १

सं सै स्रवन्तु नद्यः ।
सं वाताः सं पतत्रिणः ।
यज्ञमिमं वर्धयता गिरः ।
संस्राव्येण हविर्षा जुहोमि ॥ १ ॥

पदपाठः—

सम् । स्रवन्तु । नः । सम् । वाताः । सम् । पतत्रिणः ।
यज्ञम् । इमम् । वर्धयत । गिरः ।
संस्राव्येण । हविषा । जुहोमि ॥ १ ॥

भाष्य-सार

नद्यः, वाताः तथा पतत्रिणः—ये सभी अनुकूल रूप से प्रवहमान एवं चरमान हों। ये सभी हमारे अभिलषित फल को प्रदान करें—इति भावः।

गिरः—देवताओं की स्तुति करने वाली वाणी। देवगण इस यज्ञ एवं यजमान को पशु, पुत्र आदि से समृद्ध करें।

संस्राव्येण हविषा—आज्यादि द्रवहवियों द्वारा अग्नि में आहुति प्रदान करता हूँ।

मन्त्रः २

इमं होमा यज्ञमवते इमं ।
संस्रावणा उत ।
यज्ञमिमं वर्धयता गिरः ।
संस्राव्येण हविषा जुहोमि ॥ २ ॥

पदपाठः—

इमम् । होमाः । यज्ञम् । अवत । इमम् ।
संस्रावणाः । उत । यज्ञम् । इमम् ।
वर्धयत । गिरः । संस्राव्येण । हविषा । जुहोमि ॥ २ ॥

पाठान्तर-सूचना

स्रवन्ति — S′

भाषसू — S′

समाहितं — S′

भूर्त — S′

विश्वशा — Bol.

मन्त्रयेत — S′

सप्तमकाण्डे — S′

करणेति — S′

अथर्ववेदभाष्ये — एकोनविंशं काण्डम् समाप्तम्

अथर्ववेदभाष्य – एकोनविंशं काण्डम् (भाग २, संरचित)
सृ २, मं ३
एकोनविंशं काण्डम्
भाष्य (मन्त्र २ का विस्तृत अर्थ)

‘हे होमाः’—आहुतयः! यूयम् इमं प्रवर्त्यमानं यज्ञम्, आहुतिसमुदायात्मकं कर्म, अवत तर्पयत। कतिपय आहुतियों के परित्याग या विपर्यास होने पर समष्टिरूप कर्म में वैगुण्य उत्पन्न हो जाता है; अतः पृथक्–पृथक् आहुतियाँ प्रार्थित की जाती हैं।

जैसे वन-सभा में समूह-वृक्षों के अभाव में समूह का अभाव होता है, वैसे ही यहाँ भी। अथवा—हे संस्रावणाः! (कर्मणि ल्युट्-प्रत्यय) संस्रावणीय आज्य-पयः आदि द्रव्य, यूयम् इमं यज्ञम् अवत। साधन के अभाव में साध्य की सिद्धि नहीं होती।

अथवा—’हे होमाः’—होतव्या देवताः! इमं यशम्, यष्टारं, फलकामं यजमानम् अवत; पशु-पुत्रादि सभी फलों से समृद्ध करो। अथवा जुह्वतीति होमाः—प्रयोक्ता (याजक) संबोधित हैं। यज्ञम् इमम् इत्यादि उत्तरार्ध ऋचा पूर्ववत् व्याख्यात है।

मन्त्रः ३

रूपंरूपं वयोवयः संरभ्य एनं परि स्वजे ।
यज्ञमिमं चतस्रः प्रदिशो वर्धयन्तु
संस्राव्येण हविषा जुहोमि ॥ ३ ॥

पदपाठः

रूपम्–रूपम् । वयः–वयः । सम्–रभ्य । एनम् । परि । स्वजे ।
यज्ञम् । इमम् । चतस्रः । प्रदिशः । वर्धयन्तु ।
संस्राव्येण । हविषा । जुहोमि ॥ ३ ॥

भाष्य (मन्त्र ३)

रूपंरूपं वयोवयः—समस्त पशु-पुत्रादि अभिलषित फल को ग्रहण कर कर्म-प्रयोजक, फलकाम यजमान को सर्वतः संबद्ध करता हूँ।

चतस्रः प्रदिशः—चारों महादिशाओं में स्थित जन, यजमान को अभिलषित समस्त फलों से समृद्ध करें। संस्राव्येण पद का अर्थ पूर्ववत्।

सूक्त-समाप्ति

इति एकोनविंशे काण्डे प्रथमेऽनुवाके प्रथमं सूक्तम्।

शान्तिकर्मे विनियोगः

‘शं त आपः’ इति सूक्तेन तन्त्रभूत-महाशान्तौ नद्यादि-समाहृतं जलम् अभिमन्त्रयेत।

सूत्र-संदर्भ (शान्तिकल्प)

“नदीभ्यो वा ह्रदेभ्यो वा जलं पुण्यं समाहरेत्।
सं मे स्रवन्तु तद् विद्वान् अभिमन्त्रयते ततः।
शं त आपः हैमवतीः”
(शांक २०.२१३)

मन्त्रः १ (शान्ति-सूक्त)

शं त आपो हैमवतीः शं ते सन्तूत्स्याः ।
शं ते स्यन्दमानाः आपः शं ते सन्तु वर्ष्याः ॥ १ ॥

पदपाठः

शम् । ते । आपः । हैमवतीः । शम् । ते । सन्तु । उत्स्याः ।
शम् । ते । स्यन्दमानाः । आपः । शम् । ते । सन्तु । वर्ष्याः ॥ १ ॥

भाष्य (मन्त्र १)

हे यजमान! हिमवत् पर्वत से आगत (हैमवतीः) ये आपः तुम्हारे लिए सुखकारिणी हों। उत्स्याः—प्रस्रवणस्थलों से उत्पन्न जल—तथा सदा स्रवणशील एवं वर्षाकाल में उत्पन्न जल भी तुम्हारे लिए कल्याणकारी हों।

मन्त्रः २

शं त आपो धन्वन्याः शं ते सन्त्वनूप्याः ।
शं ते खनित्रिमाः आपः शं याः कुम्भेभिराहृताः ॥ २ ॥

पदपाठः

शम् । ते । आपः । धन्वन्याः । शम् । ते । सन्तु । अनूप्याः ।
शम् । ते । खनित्रिमाः । आपः । शम् । याः । कुम्भेभिः । आहृताः ॥ २ ॥

भाष्य (मन्त्र २)

मरुदेश में उत्पन्न जल, अनूप (जलसमृद्ध) देश का जल, कृत्रिम खनन से प्राप्त जल तथा कुम्भों द्वारा लाया गया जल—ये सभी तुम्हारे लिए सुखकारिणी हों।

मन्त्रः ३

अनुश्रेयुः खनमानाः विरुधा गम्भीरे अपसः ।
भिषग्भ्यो भिषक्तरा आपोऽच्छा वदामसि ॥ ३ ॥

पदपाठः

अनुश्रेयुः । खनमानाः । विरुधा । गम्भीरे । अपसः ।
भिषग्भ्यः । भिषक्तराः । आपः । अच्छ । वदामसि ॥ ३ ॥

भाष्य (मन्त्र ३)

ये आपः साधनों के बिना भी खननशील हैं, गम्भीर एवं कठिन स्थानों में भी कार्यसाधक हैं—वे मन्त्रबल से दुष्कर कार्य भी सिद्ध करने वाले विद्वान ऋत्विजों के समान हैं।

ये जल वैद्यों से भी श्रेष्ठ चिकित्सक हैं, क्योंकि औषधियाँ जल के भीतर ही विद्यमान रहती हैं। ऐसी आपः की हम स्तुति करते हैं।

मन्त्रः ४

अपामहं दिव्यानाम् अपां स्रोतस्यानाम् ।
अपामहं प्रणेर्जने अश्वा भवथ वाजिनः ॥ ४ ॥

पदपाठः

अपाम् । अहम् । दिव्यानाम् । अपाम् । स्रोतस्यानाम् ।
अपाम् । अहम् । प्रणेर्जने । अश्वाः । भवथ । वाजिनः ॥ ४ ॥

भाष्य (मन्त्र ४)

मैं दिव्य जलों का, प्रवाहयुक्त जलों का तथा शोधन-कार्य में प्रयुक्त जलों का आह्वान करता हूँ। हे आपः! तुम वेगयुक्त अश्वों के समान शीघ्र फल प्रदान करने वाले बनो।

इति एकोनविंशं काण्डे शान्तिसूक्त-भाष्यः (संरचित पाठ)